Утрото на 26 јули 1963 година останува запишано како едно од најцрните поглавја во историјата на Скопје. За само дваесет секунди, земјотресот со јачина од 6,1 степени според рихтер ја промени судбината на градот. Илјадници семејства останаа без најблиските, десетици илјади без домови.
Првите драматични минути и вестите за катастрофата
„Скопје е погодено од катастрофален земјотрес“
Со овие зборови, дежурниот телефонист во Пошта Скопје, Ѓорѓи Атанасовски, успеал да воспостави врска со Белград веднаш по разорниот удар и ја пренесол веста до Радио Белград. И покрај тешките оштетувања на објектот, Атанасовски останал на своето работно место и одиграл клучна улога во раната мобилизација на помошта. Преку агенциите ТАСС, BBC и други светски медиуми, веста за трагедијата набрзо го обиколила светот.
Сеизмолошката станица во Скопје била првата институција што го регистрирала потресот, но сите три сеизмографи биле исфрлени од функција. Раководителот д-р Драган Хаџиевски успеал да активира еден од уредите дури 38 минути подоцна. До крајот на денот беа регистрирани уште 122 последни потреси, а во текот на следната година — дури 582.
Сведоштва од урнатините: Кога тлото се распаѓаше
Како што поминуваат годините, живите сведоци на овој настан се сè помалку, па документацијата на нивните приказни останува од суштинско значење за градот да не заборави. За овие кобни денови сведочи и познатиот скопски фотограф Александар Кондев, чии сеќавања ја документираат суровата вистина за разорноста и првите денови од борбата за преживување.
Меѓу оние што го преживеале пеколот бил и Александар Герасимовски, тогаш осумгодишно дете затекнато кај роднини зад студентскиот дом „Кузман Јосифовски-Питу“:
„Се сруши кровот, небото го видов одозгора. Една бетонска топка се нишаше точно над мојата глава… Чичко ми влезе, нè завитка со братучед ми во чаршаф и истрча надвор додека сè уште се тресеше. Сликата на жената во ноќница со мртво бебе во рацете — тоа никогаш нема да го заборавам.“
Луѓето со очи полни прашина и страв се движеле низ улиците. За многумина, вклучително и за Герасимовски, животот продолжил во шаторските кампови во Градскиот парк и под Кале, каде што се живеело сè до доцна есен. Училиштата биле организирани под шатори, но и во тие тешки услови, наставите се одвивале со посебен жар.
Скопје пред и по ударот: Бројки на една трагедија
До утрото на 26 јули, Скопје било трет по големина град во Југославија, со околу 200.000 жители и со 25% од индустриската моќ на СР Македонија.
Во однос на човечките загуби, во катастрофата загинаа над 1.070 лица — меѓу кои 478 мажи, 430 жени и 162 деца. Повредени беа над 2.900 луѓе, од кои дури 800 останаа со траен инвалидитет.
Материјалната штета исто така беше со огромни димензии, при што беа уништени околу 80% од целокупната градска структура. Над 15.800 станови беа целосно срушени, а дополнителни 28.000 беа тешко оштетени, што остави 76% од тогашното население без покрив над главата.
Меѓу срушените и тешко оштетените симболи на градот се најдоа Националната банка, Офицерскиот дом, Народниот театар, Кале, Куршумли ан, Сули ан и Чифте амам. Додека пак, часовникот на Старата железничка станица застана точно во 5:17 часот, останувајќи вечен симбол што и денес се чува во Музејот на град Скопје.
По пристигнувањето во градот, претседателот Јосип Броз Тито ја даде историската изјава:
„Скопје е погодено од невидена катастрофа, но ќе го изградиме повторно. Со помош на целата заедница, ќе стане наша гордост и симбол на братство и единство.“
Првиот странски новинар што слетал во градот бил Дејвид Биндер од The New York Times, кој го опишал Скопје од воздух како место погодено од масовно воено бомбардирање.
Град на светската солидарност
По апелот од ОН, дури 78 држави испратија финансиска, медицинска и градежна помош. САД испратија префабрикувани куќи и медицински тимови, а СССР спасувачки екипи, додека Никита Хрушчов лично го посети градот. Скопје го доби придевот „Град на светската солидарност“, а голем број улици и населби ги понесоа имињата на донаторите: Мексичка, Букурешт, Руски згради, Шведски бараки.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
